Pagkaun sa Ulod

Illustration by Geralden Morre

Ang hilak sa akong mama nilanog sa among gamay nga payag tungod sa mga pulong nga nigawas sa baba sa akong lola, samtang naggunit siya sa papel nga naa’y tatak sa gobyerno. “Gipatawag na ko nila, day. Palihug intawn ko og bantay sa atong gamay nga pamilya.”

“Di man gyud ni sakto ilang gibuhat, ma,” siyagit sa akong mama, iyang mga pulong nalumsan sa grabe niyang pagbakho.

“Sa inyo ra pud ning kaayuhan, day,” tubag sa akong lola. “Total buot huna-hunaon kay wa na man pud gyud ko’y gamit. Wa naman gyud na’y tarung mabuhat ang mga 60-anyos.” Nipugos og ngisi akong lola, pero klaro kaayo ang mga luha nga iya’ng gipugos og tago.

Nilingi akong lola naku ug niingon, “Dong, mura’g di naman gyud kahatud naku imong mama. Ikaw nalang palihug, dong, bi. Malakaw ra man ang health center gikan dinhi. Mag-ilis lang ko kadyut.” Nibarog si lola ug nisulod sa iyang kwarto sa kapaspason nga di naku makit-an sa uban nga naa na sa ilang katiguwangan.

Nikomentaryo akong mama, “Baskog pa man siya. Wa gyud ko kasabot gi-unsa ni nila og buhat nga balaod.” Niduol dayun siya naku ug nigakos. “Dong, inig-hatud nimu sa imong lola, di na ta makakita niya usab.”

Kahibaw man unta ko ani. Sukad pa sa akong mga klase sa elementarya, gitudluan na ko nga ang mga 60-anyos kay “papahuwayon” na sa gobyerno. Sukad sa akong pagkabata, nakakita na ko ani: mga anak nga maghilak, mga apo nga mao’y muhatod padung sa health center. Gibuhat daw ni sa gobyerno kay nahutdan na og pundo sa pagkaun ang nasud tungod naa’y sakit nga nakuha tanang baboy ug baka nga makapatay sa tawo. Una ato kay nagbuhat ang gobyerno og balaod nga duha ra pwede ang anak kada magtiayon. Wala man gihapon nadala; mao ila nalang “papahuwayon” ang mga lolo ug lola. Nahutdan og pagkaun ang mga tawo, pero ang para sa ulod nanaghan pud. Kahibaw man unta ko ani, pero karon, sakit gyud huna-hunaon nga di na ko makakita ni lola balik.

Nigawas akong lola sa iyang kwarto nga nagsul-ob sa usa ka puti nga bistida. Nisiga sa kakalma ug kabuutan ang iyang panagway, ug sa ato nga kadyut nga panahon, kasabot ko ngano gipakaslan siya ni lolo. “Tana, dong,” ingon siya.

Gitabunan ni mama iyang nawng sa iyang mga kamot, ang iyang hilak mas nikusog. Akong gidawat ang braso sa akong lola, ug nigawas na mi sa balay.

Sa agi-anan padung sa center, wa gyud minagsturya ni lola. Sa among kahilum, aduna’y kalinaw nga nagpakalma sa akong gasakit nga dughan. Nakakita ko nga sa nawng ni lola, naa pud ang parehas nga kalinaw. Dugay na gyud siguro ni niya giandaman. Maayo unta mao pud ni among gibuhat ni mama.

Sa naa na mi sa atubangan sa health center, usa ka limpyo nga dakbalay nga gitupad sa naglangsi nga ihawan, nihalok akong lola sa akong agtang ug niingon, “Dong, anhi lang ka kutob. Hinumdumi, dong, nga bisan sa mga katapusan naku nga oras, gihigugma gyud mo naku sa imong mama. Bantayi gyud siya, dong.” Nisulod dayun si lola sa center nga siya ra usa.

Didto nagsugod og tulo akong mga luha. Di na naku makit-an akong lola. Daghan kaayo siya og gitudlo naku bahin sa kinabuhi. Daku kaayo ko og utang kabubut-on niya.

Di ni naku madawat. Nidagan ko luyo sa center ug nilili sa usa ka bintana. Tua didto si lola naghigda sa usa ka katre nga gapiyong. Gasul-ob gihapon siya sa iyang malinawon nga nawng pero wala na’y sinina. Naa’y usa ka tawo nga nagputi tanan nga gitukmod ang katre padung sa usa ka pultahan… nga padung sa ihawan sa kilid.

Nidagan ko padung sa tupad nga dakbalay, ug sa gamay nga buslot nakalili usab. Ang langsi sa karne nilumos sa akong ilong, pero bahala na. Angay ko makahibaw kung unsa ilang gibuhat sa lola naku.

Sa buslot, nakakita ko og kwarto nga ngitngit, pwera sa gamay nga suga. Didto naa’y lalaki nga sobra kadaku — iyang nawng gitabunan sa panapton nga itom — ug sa iyang atubangan ang patay nga lawas sa akong lola.

Sa usa ka tigbas sa lalaki sa daku kaayo nga sundang, naputol ang ulo sa akong lola, ang dugo niawas sa salog sa kwarto. Unya sa dili nga natural nga kapaspason, iyang gitadtad ang tiyan sa akong lola ug gihabwa ang iyang atay, tina-i ug uban pang bahin sa iyang lawas nga wa na ko kaila gamit ang iyang dagko nga kamot.

Wa na naku makaya. Wa na naku nakaya ug nisuka ko sa akong kilid ug nidagan padung sa atubangan sa ihawan para makaginhawa og tarung. Didto, nakakita ko sa mga tindero ug tindera nga namaligya og karne. Kahinumdum ko sa akong nakat-unan nga wa naman unta’y baboy ug baka nga makaun, ug unya didto ra ko nakasabot.

Ang patay nga katiguwangan dili pagkaun para sa ulod, kung di pagkaun para namu tanan.